Field trip to Wark dam, Luxembourg
Artikel
Uitdagingen en kansen bij het herstel na overstromingen
Herstel is een cruciale fase binnen het overstromingsrisicobeheer en vormt een essentieel onderdeel van de cyclus van rampenrisicobeheer, naast preventie, paraatheid en respons. Het wordt erkend als één van de speerpunten voor de komende jaren in de EU-richtlijn over overstromingen, maar ervaring op grote schaal is nog beperkt. Bovendien hebben recente voorbeelden, zoals de overstromingen van juli 2021 in Duitsland, België en Nederland en de overstromingen van 2024 in Valencia, laten zien dat effectief herstel allesbehalve vanzelfsprekend is.
Herstel vormt de brug tussen de respons en de lange-termijn wederopbouw na een ramp. De responsfase richt zich op onmiddellijke rampenbestrijding: het opschonen van overstroomde gebouwen, het herstellen van transportroutes, het bieden van tijdelijke huisvesting en voedsel aan getroffenen, en het uitvoeren van dringende reparaties aan essentiële diensten¹. De daaropvolgende fase van wederopbouw concentreert zich op de reconstructie van woningen, bedrijven en kritieke infrastructuur. Deze fase omvat ook studies naar klimaat- en overstromingsbestendig herontwerp, ‘Build Back Better’-strategieën (BBB), het herzien van bouwvergunningen in overstromingsgevoelige gebieden en het verbeteren van waterkeringen en vroegtijdige waarschuwingssystemen. Beide fasen vereisen nauwe samenwerking tussen getroffen gemeenschappen, lokale overheden en nationale regeringen. Ook ondersteuning vanuit buurlanden heeft in sommige gevallen bewezen zeer waardevol te zijn.
Rampenbestrijding
In de responsfase heeft het voorzien in basisbehoeften zoals voedsel, water, gezondheidszorg en huisvesting prioriteit.
In Wallonië werden na de overstromingen van 2021 gedurende een periode van acht maanden meer dan 1,4 miljoen maaltijden uitgedeeld aan slachtoffers¹. Ongeveer 3.500 mensen hadden huisvesting nodig; sommigen verbleven bij familie, vrienden
of vrijwilligers, terwijl anderen werden ondersteund door
de overheid. In Rijnland-Palts woonde één jaar na de overstroming nog 13% van de geïnterviewde slachtoffers
in tijdelijke huisvesting².
Gezondheidszorg is essentieel, zowel voor fysieke als psychologische noden. In Wallonië werd een team van medewerkers met een psychosociaal profiel geworven om getroffen mensen te ondersteunen in de nasleep van de overstroming¹. Ook de werking van zorginstellingen kan een bijkomende uitdaging vormen: in Noordrijn-Westfalen werden tijdens de overstromingen van 2021 ongeveer 68 ziekenhuizen getroffen³.
Door te leren van gebeurtenissen uit het verleden kunnen overheden het herstel versnellen en ervoor zorgen dat wederopbouw bijdraagt aan een veiligere en veerkrachtigere toekomst.
Ferdinand Diermanse
Expert overstromingsrisicobeoordeling, Deltares
Essentiële infrastructuur
Overstromingen veroorzaken vaak ernstige verstoringen van kritieke infrastructuur. Drinkwatersystemen kunnen uitvallen door stroomonderbrekingen, verontreiniging of beschadigde leidingen. Tijdens de overstromingen in Valencia in 2024 werd het Júcar-Turia-kanaal, een essentiële zoetwaterbron voor de stad, op twee plaatsen verwoest. Er werd snel een sifonsysteem geplaatst om de waterstroom te herstellen, waarna later een tijdelijke pijpleiding werd aangelegd. Elektriciteitsvoorzieningen, die eveneens cruciaal zijn voor het functioneren van andere vitale infrastructuur, raakten zwaar beschadigd na de overstromingen van 2021, maar werden dankzij een snelle noodmobilisatie grotendeels binnen enkele weken hersteld. Ook gasnetwerken liepen grote schade op: in Rijnland-Palts werd 133 km aan aardgasleidingen en 8.500 gasmeters verwoest⁴, terwijl in Wallonië ongeveer 7.000 gasmeters werden getroffen¹.
Riool- en afvalwatersystemen zijn cruciaal voor de volksgezondheid. In het Ahrdal stroomde verontreinigd afvalwater in beken en rivieren als gevolg van falende rioolwaterzuiveringsinstallaties en beschadigde afvalwaterleidingen⁴. Het uitvallen van telecommunicatie-infrastructuur kan leiden tot verdere kettingreacties tijdens overstromingen. Vernielde zendmasten in het Ahrdal zorgden er in 2021 voor dat digitale radio uitviel⁴, en in Nederland verloren ongeveer 7.000 huishoudens hun verbinding³.
Transportinfrastructuur is bijzonder kwetsbaar voor overstromingen, waarbij bruggen zowel vitale als fragiele elementen vormen. Wanneer bruggen worden verwoest, raken toegangswegen afgesneden, wat evacuatie-, reddings- en bevoorradingsoperaties belemmert. In het Ahrdal werd meer dan de helft van de 112 bruggen vernietigd, raakten 13 bruggen zwaar beschadigd en waren slechts 35 bruggen één maand na de overstroming nog operationeel³. Zelfs vier jaar later zijn de wederopbouwwerkzaamheden nog steeds gaande.
Overstromingen van 2021 in de Ahrvallei, Duitsland
Impact van de overstromingen van 2021 in België
Financiering
Snelle en gecoördineerde financiële ondersteuning bij herstel is cruciaal om langdurige vertragingen te voorkomen. Het financieren van herstel gebeurt via een combinatie van donaties, verzekeringen, rampenfondsen en publieke leningen. In Wallonië zouden slachtoffers van overstromingen aanvankelijk slechts ongeveer 20% van de benodigde schadevergoeding van verzekeraars ontvangen⁵. Na tussenkomst van de overheid verdubbelden de verzekeraars bijna hun dekkingslimieten. Vervolgens verleende de nationale overheid een lening van €1,2 miljard over tien jaar aan het Waalse Gewest om het resterende financieringstekort op te vullen.
In Duitsland is overstromingsverzekering optioneel, maar uitgesloten in risicovolle zones⁶. In Nederland dekken sinds 2018 de meeste verzekeraars overstromingen door regionale waterwegen, maar niet door grote rivieren zoals de Rijn en Maas⁷. In totaal werd in Nederland ongeveer 600 miljoen euro beschikbaar gesteld door verzekeraars en de federale overheid.
Wederopbouw en Build Back Better
Het Sendai-raamwerk voor de redcutie van rampenrisico’s uit 2015 benadrukt de strategie ‘Build Back Better’ (BBB), ofwel het weerbaarder maken van gebouwen en infrastructuur en het overwegen van verplaatsen uit gebieden met een hoog risico. In theorie kan BBB het risico op toekomstige rampen verkleinen, maar het in de praktijk brengen van deze principes is een grote uitdaging. Veel beschadigde gebouwen en infrastructuur worden herbouwd in de oorspronkelijke staat, zonder significante verbeteringen ten behoeve van weerbaarheid. Publieke beschermingsprogramma’s kunnen de urgentie voor huishoudens verminderen om proactieve maatregelen op gebouwniveau te nemen.
Overstromingsverzekeringen kunnen BBB zowel ondersteunen als belemmeren, afhankelijk van hoe het verzekeringssysteem
is ingericht. In sommige gevallen is het primaire doel om eigendommen in hun oorspronkelijke staat te herstellen; andere polissen stimuleren juist adaptief gedrag na rampen⁶. De overstromingen van 2021 hebben wel geleid tot een verschuiving richting de toepassing van meer waterbestendige maatregelen⁶.
Tot slot
Hoewel elke overstroming unieke kenmerken heeft, zijn er veel overeenkomsten in uitdagingen tussen verschillende regio’s. De recente overstromingen in Duitsland, België, Nederland en Spanje onderstrepen het belang van sterke coördinatie, veerkrachtige infrastructuur en toegankelijke financieringsmechanismen. Deze ervaringen leveren waardevolle lessen op voor toekomstige herstelprocessen in heel Europa. Door te leren van gebeurtenissen uit het verleden kunnen overheden het herstel versnellen en ervoor zorgen dat wederopbouw bijdraagt aan een veiligere en veerkrachtigere toekomst.
Ferdinand Diermanse
Expert overstromingsrisicobeoordeling, Deltares
Ferdinand Diermanse is senior onderzoeker/adviseur met een MSc in toegepaste wiskunde en een PhD in hydrologie, beide behaald aan de Technische Universiteit Delft. Hij is expert op het gebied van overstromingsrisicobeoordeling, overstromingsrisicobeheer en klimaatadaptatie en heeft meer dan 25 jaar werkervaring. Hij heeft overstromingsrisicobeoordelingen uitgevoerd voor uiteenlopende binnen- en kustwatersystemen in meer dan 20 landen en heeft talrijke wetenschappelijke publicaties over dit onderwerp op zijn naam staan.
Referenties
Herbouwde brug en muren in de stad Bad Münstereifel, Noordrijn-Westfalen, Duitsland
In the early recovery period, there is generally an urgent need to provide basic human needs to those who are most affected by the flood event. People need food, water, healthcare and (temporary) housing for those whose houses have been severely damaged or destroyed. The required resources generally come from a wide variety of organisations like NGO’s, governmental agencies and the general public. A centralized coordination to mobilize and distribute the resources efficiently is crucial.
In the early recovery period, there is generally an urgent need to provide basic human needs to those who are most affected by the flood event. People need food, water, healthcare and (temporary) housing for those whose houses have been severely damaged or destroyed. The required resources generally come from a wide variety of organisations like NGO’s, governmental agencies and the general public. A centralized coordination to mobilize and distribute the resources efficiently is crucial.
Response
Disaster relief
In the early recovery period, there is generally an urgent need to provide basic human needs to those who are most affected by the flood event. People need food, water, healthcare and (temporary) housing for those whose houses have been severely damaged or destroyed. The required resources generally come from a wide variety of organisations like NGO’s, governmental agencies and the general public. A centralized coordination to mobilize and distribute the resources efficiently is crucial.
Response
Rebuild
Response
Rebuild
Na de Overstroming
Van Noodhulp naar Lange-termijn herstel
Build Back Better (BBB)
Het ‘Sendai Framework for Disaster Risk Reduction’ uit 2015 benadrukt de strategie van ‘Build Back Better’: gebouwen en infrastructuur veerkrachtiger maken en heroverweging van verplaatsing buiten gebieden met een hoog risico. Het toepassen van deze principes blijft een uitdaging. Vaak worden beschadigde structuren herbouwd zoals voorheen, zonder significante verbeteringen in veerkracht. Publieke beschermingsprogramma’s verlagen soms de urgentie voor huishoudens om zelf proactieve maatregelen op bouwniveau te nemen. Overstromingsverzekeringen kunnen zowel helpen als belemmeren bij BBB, afhankelijk van hoe het verzekeringssysteem is ingericht. Soms is het primaire doel het herstellen van eigendommen naar de oorspronkelijke staat, terwijl andere verzekeringspolissen juist prikkels bieden voor verbeteringen in veerkracht.
Milieu-impact
Overstromingswater in een bebouwde omgeving kan verontreinigende stoffen bevatten, zoals olie, zware metalen, pesticiden, meststoffen, afvalwater en chemische stoffen uit de industrie. Deze verontreinigingen worden afgevoerd naar rivieren, meren, wetlands en grondwatersystemen en kunnen langdurige vervuiling veroorzaken. Daarnaast kan overstromingswater vruchtbare bovenlaag van de bodem wegspoelen, wat niet alleen de landbouwproductiviteit vermindert, maar ook oevers en landschappen destabiliseert. Sediment dat tijdens overstromingen wordt meegevoerd kan elders ophopen en vegetatie, wetlands of habitats bedekken of beschadigen.
Woningen en openbare infrastructuur
Het herbouwen, vervangen of verplaatsen van beschadigde woningen en infrastructuur zoals bruggen, wegen en spoorlijnen kan jaren duren. Wegen die door overstromingen zijn beschadigd, vereisen vaak herbouw van de fundering, verbetering van afwateringssystemen en stabilisatie van omliggende hellingen. Brugreparaties kunnen bijzonder complex zijn, omdat ze structurele versterking en maatregelen tegen funderingserosie kunnen vereisen. Tegelijkertijd kan de overstroming aanleiding zijn om de brug opnieuw te ontwerpen zodat deze grotere afvoeren kan weerstaan. Beschadigde woningen kunnen problemen hebben met schimmel of verzwakte funderingen en muren. Huishoudens beschikken bovendien mogelijk niet over de financiële middelen om te herbouwen of reparaties uit te voeren.
Beheer van overstromingsrisico’s
Waterkeringen kunnen tijdens een overstroming beschadigd raken, en een overstroming kan een aanleiding zijn om de mate van bescherming te vergroten. Dit laatste kan worden gedaan door de afwateringssystemen te verbeteren, dijken te versterken en te verhogen, overstromingsgebieden aan te leggen en meer ‘ruimte voor de rivier’ te creëren. Naast verbeterde bescherming kunnen maatregelen worden genomen om de gevolgen van gebeurtenissen die het beschermingsniveau overschrijden te verminderen, zoals beperkingen op bouwen in kwetsbare uiterwaarden, stimulansen om buiten uiterwaarden te bouwen (zoals lagere verzekeringskosten), het verhogen en waterdicht maken van huizen en waarschuwingssystemen en evacuatieplannen met bijzondere aandacht voor de behoeften van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen.
Rampenbestrijding
In de vroege herstelperiode is er meestal een dringende noodzaak om basisvoorzieningen te bieden aan degenen die het meest getroffen zijn door de overstroming. Mensen hebben voedsel, water, medische zorg en (tijdelijke) huisvesting nodig, vooral voor degenen wier woningen zwaar beschadigd of verwoest zijn. De benodigde middelen komen doorgaans van een breed scala aan organisaties, zoals NGO’s, overheidsinstanties en de samenleving. Centrale coördinatie is cruciaal om de middelen efficiënt te mobiliseren en te verdelen.
Belangrijke infrastructuur
Een grote overstroming kan meerdere essentiële infrastructuren aantasten. Elektriciteitsvoorziening kan uitvallen, wat ook essentieel is voor het functioneren van andere vitale systemen. Drinkwatervoorzieningen kunnen falen door stroomuitval, besmetting of beschadigde leidingen. Uitval van riolerings- en afvalwatersystemen kan de volksgezondheid ernstig bedreigen, en storingen in telecommunicatie kunnen leiden tot aanvullende gevolgen. Snelle reparatie of tijdelijke oplossingen voor deze kritieke infrastructuren is cruciaal.
Gezondheidszorg
De behoefte aan gezondheidszorg neemt tijdens en na een overstroming vaak sterk toe, omdat slachtoffers ernstig verwond kunnen zijn Dit legt een zware druk op de capaciteit van zorginstellingen en zorgverleners. Bovendien kunnen zorgfaciliteiten zelf getroffen zijn door overstroming of moeilijk bereikbaar zijn vanwege overstroomde en beschadigde wegen. Naast fysieke verwondingen kan de stress door de overstroming leiden tot een toename van mentale gezondheidsproblemen.
Financiering
Het herstel financieren gebeurt via een combinatie van donaties, verzekeringen, rampenfondsen en staatsleningen. Het is essentieel dat middelen snel en efficiënt bij alle getroffen groepen terechtkomen. Financiering is nodig voor uiteenlopende doeleinden, zoals voedsel, tijdelijke huisvesting, reparatie van kritieke infrastructuur en ondersteuning van industrieën, boeren en bedrijven waarvan de activiteiten zijn verstoord. Het verdelen van middelen zonder overmatige administratieve lasten, en tegelijkertijd het zorgvuldig vaststellen van behoeften, blijft een grote uitdaging.
Coördinatie van bestuur op meerdere niveaus
Een van de belangrijkste terugkerende uitdagingen bij herstel is het feit dat er verschillende actoren bij betrokken zijn: gemeenten, provinciale overheden, waterautoriteiten, nationale ministeries en maatschappelijke organisaties. Om deze actoren op één lijn te houden, zijn voortdurende betrokkenheid, transparantie en geduld vereist. Duidelijke coördinatie is van fundamenteel belang, aangezien in of na noodsituaties de verantwoordelijkheden soms onduidelijk kunnen zijn. Het snel aanstellen van een institutionele leider of een leidende commissie die de koers kan bepalen en actie kan sturen, is daarom een belangrijke succesfactor.
References
1. CSR, 2022: 1 an après les inondations Bilan de la gestion post inondations et continuité de la reconstruction. Report de Commissariat Spécial à la Reconstruction, Wallonie.
2. Truedinger, A., Jamshed, A., Sauter, H. and Birkmann, J., 2023. Adaptation after Extreme Flooding Events: Moving or Staying? The Case of the Ahr Valley in Germany. Sustainability 2023, 15. https://doi.org/10.3390/su15021407.
3. Koks, E. Van Ginkel, K., Van Marle, M. and Lemnitzer. A., 2022. Brief communication: Critical infrastructure impacts of the 2021 mid-July western European flood event. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., 22, 3831–3838, 2022. https://doi.org/10.5194/nhess-22-3831-2022.
4. Schaum, S., Stenger-Wolf, S., Schüttrumpf, H. and Jüpner, R., 2025. An Overview of Long-Term Temporaries After Flood Disasters. Journal of Flood Risk Management, 18 (3), 2025. https://doi.org/10.1111/jfr3.70109.
5. Lietaer, S., Nagabhatla, N., Scheerens, C., Mycroft, M. and De Lombaerde, P., 2024. Blind Spots in Belgian Flood Risk Governance: The Case of the Summer 2021 Floods in Wallonia. United Nations University Institute on Comparative Regional Integration Studies. Research report No. 2, 2024.
6. Endendijk, T., Rodriguez Castro, D., Dillenardt, L. Kumar Guntu, R., Botzen, W., De Moel, H., Thieken, A., Kreibich, H. Dewals, B. and Aerts, J., 2025. Flood experience and access to insurance contribute to differences in homeowners’ post-disaster adaptation in a cross-border region of Western Europe. Nature Communications Earth & Environment | (2025) 6:426.
7. Endendijk, T., Botzen, W., De Moel, H., Aerts, J., Duijndam, S., Slager, K., Kolen, B. and Kok, M., 2023. Experience From the 2021 Floods in the Netherlands: Household Survey Results on Impacts and Responses. Journal of Coastal And Riverine Flood Risk, Vol. 2, 2023, 9.